Guggenheim Abu Dhabi: miliard dolarów i dwadzieścia lat na odpowiedź
W 2006 roku Abu Dhabi zamówiło u Gehry'ego największy oddział Guggenheima. Otwiera się 11 grudnia 2026. Dwadzieścia lat to za długo, żeby pytanie zostało niezmienione.
80 000 metrów kwadratowych. Tyle ma wynosić całkowita powierzchnia Guggenheima Abu Dhabi, który otwiera się 11 grudnia 2026 roku. Muzeum Guggenheima w Bilbao — budynek, który zmienił wyobrażenia o architekturze muzealnej i który wyniósł Franka Gehry'ego na pozycję architekta dekady — ma 24 000 m². Abu Dhabi jest trzy razy większe. Budowa zajęła pięć razy więcej czasu, niż Bilbao trwało od otwarcia do okładek "The New York Times".
W 2006 roku Fundacja Guggenheima i Abu Dhabi podpisały umowę. W tym samym roku Fundacja zamknęła projekt muzeum w Berlinie. Wcześniej padło Las Vegas. Rio. Nowy Jork (East River). Każde z tych miast zamówiło efekt Bilbao i żadne nie wiedziało, jak go wyprodukować. Abu Dhabi zamówiło go mimo to.
Efekt Bilbao i jego granice
Efekt Bilbao to termin używany przez urbanistów z mieszaniną podziwu i ironii. Idea jest prosta: spektakularna architektura instytucjonalna może sama z siebie przekształcić miasto — przyciągnąć turystów, ożywić lokalną gospodarkę, postawić nieznane miejsce na mapie. W przypadku Bilbao to zadziałało. Ale Bilbao to szczególny przypadek — stare miasto portowe w głębokiej strukturalnej zapaści, z silną regionalną tożsamością baskijską, które dostało jeden niezwykły budynek w dokładnie odpowiednim momencie. Próby skopiowania modelu — Las Vegas, Rio, Berlin, Guadalajara — skończyły się anulowaniem projektów lub budynkami, które nie zrobiły nic dla otaczających dzielnic.
Gdy Abu Dhabi podpisało z Gehry Partners, pytanie brzmiało: czy efekt Bilbao da się powtórzyć na sztucznej wyspie? Nie w historycznym mieście z tłem, ale na Wyspie Saadiyat — planie zagospodarowania, na którym w 2006 roku stały głównie żurawie i kilka rezydencji. Muzeum miało być punktem, wokół którego reszta wyspy nabierze sensu.
fot. Slywire · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Trzy pauzy
Budowa ruszyła w 2011 roku. Zatrzymała się. Wznowiono ją w 2019. Pauza podczas pandemii. Przez piętnaście lat projekt kilkakrotnie zawisał w przestrzeni między architekturą a opcją finansową — jako coś, co istnieje na papierze, w makiecie i w kontrakcie, ale nie wiadomo kiedy w betonie.
Trzy istotne pauzy — każda z nich była w gruncie rzeczy głosowaniem: czy warto kontynuować? Że projekt przetrwał wszystkie trzy, mówi nam tyle o determinacji sponsorującego państwa, co o logice wbitego w ziemię kapitału. Kiedy w ziemię trafia miliard dolarów, koszt wycofania się zaczyna dorównywać kosztowi kontynuacji. Nie jest to elegancki powód, ale jest to powód. Termin otwarcia przesunięto z 2025 na 11 grudnia 2026.
Co zbudował Gehry
Przy 80 000 m² nie ma czegoś takiego jak "jeden gest". Bilbao to 24 000 m² i jedna titanowa forma rozlana na nabrzeżu rzeki Nervión. Narracja ma centrum, ma punkt ciężkości. Abu Dhabi jest czterokrotnie większe i rozkłada formalny słownik na dziesięć brył.
Dziesięć stożkowych konstrukcji — dziewięć oblicowanych siatką ze stali nierdzewnej, jedna z onyxu i szkła — sięgających do 88 metrów. Trzydzieści galerii o różnych wysokościach i konfiguracjach. Centralne atrium, centrum sztuki i technologii, archiwum, laboratorium konserwatorskie. Rozproszony słownik formalny, który działa jak dzielnica, nie jak pomnik.
Ale bardziej zaskakująca niż forma jest proporcja między tym, co wewnątrz, a tym, co na zewnątrz: 23 000 m² ekspozycji zewnętrznej przy 11 600 m² galerii wewnętrznych. Zewnętrze jest prawie dwa razy większe. Muzea standardowo projektuje się od środka — galeria jest budynkiem, fasada jest opakowaniem. Guggenheim Abu Dhabi odwraca tę hierarchię. Zewnętrze nie jest opakowaniem: jest terytorium publicznym, które istnieje niezależnie od ceny biletu. To miasto wbudowane w muzeum jako przedłużenie jego programu.
Pytanie, które zdążyło się zestarzeć
Decyzja kuratorska jest być może najważniejszym dokumentem strategicznym tego projektu. Kolekcja zorganizowana tematycznie — Abstrakcja, Kultura Popularna, Ziemia — a nie chronologicznie. Priorytet dla sztuki bliskowschodniej, azjatyckiej i afrykańsko-północnoafrykańskiej. Żadnego zachodnioeuropejskiego kanonu jako domyślnej ramy.
W 2006 roku ta decyzja byłaby awangardową deklaracją. W 2026 roku jest nowym konsensusem. Muzea od Londynu po Seul przebudowują ekspozycje według kryteriów geograficznych, tematycznych, dekolonialnych. Guggenheim Abu Dhabi budował zbyt długo, żeby być pionierem tej zmiany — otwiera się w momencie, gdy ta zmiana jest już faktem, nie projektem.
Można to czytać jako porażkę wyprzedzenia. Można inaczej: odpowiedź jest gotowa dokładnie wtedy, gdy pytanie zadają już wszyscy, nie tylko awangarda. Budynek, który zaczął jako gest odważny, kończy jako gest trafny.
Konstelacja zamiast jednego budynku
Guggenheim Abu Dhabi otwiera się sąsiadując z Luwrem Abu Dhabi (Jean Nouvel, 2017), Zayed National Museum (w budowie) i centrum sztuk scenicznych Dar al Funoon — też Gehry'ego, też w budowie. To nie muzeum na wyspie. To kwartał instytucji próbujących razem osiągnąć masę krytyczną.
Model Bilbao zakładał, że jedna instytucja wystarczy. Model Saadiyat zakłada, że instytucje muszą działać w skupisku. To fundamentalnie inna hipoteza — i nierozstrzygnięta. Louvre Abu Dhabi funkcjonuje od ośmiu lat i wciąż nie wiadomo, czy Saadiyat stała się celem samym w sobie dla odwiedzających spoza emiratu, czy tylko kulturalnym dodatkiem do wizyt biznesowych w mieście.
Miliard dolarów i dwadzieścia lat to cena za pytanie: czy architektura może budować miasto? Nie muzeum. Miasto. Odpowiedź nie jest w 80 000 m² ani w dziesięciu stożkach. Jest w tym, co stanie się po otwarciu.
Ile czasu to zajmie? Tyle, ile zajęło Bilbao. A Bilbao mierzono nie po dwóch latach od otwarcia, ale po dziesięciu.