Sześć programów, 148 m²: co naprawdę trzyma Pattani Community Hub razem
Molo rybackie, sala lekcyjna, miejsce ceremonii, sport, rekreacja, siedlisko — HAS Design wylicza sześć programów dla 148 m². Które z nich są naprawdę programem, a które listą tego, co dzieje się na każdym ogólnodostępnym pomoście?
Sto czterdzieści osiem metrów kwadratowych. Sześć programów: molo rybackie, plenerowa sala lekcyjna, przestrzeń zgromadzeń publicznych, miejsce ceremonii religijnych, infrastruktura dla wyścigów długich łodzi, wieczorna rekreacja. Do tego — w bardziej rozbudowanych opisach projektu — siódmy punkt: siedlisko dla organizmów wodnych. Siedem brzmi lepiej niż sześć.
Bambusowe molo HAS Design and Research nad rzeką Pattani w południowej Tajlandii (Jenchieh Hung i Kulthida Songkittipakdee, ukończone 2026) jest fotogeniczne, zbudowane z miejscowych materiałów i wzniesione przez lokalnych wykonawców — firmę Sabarang Community — bez ciężkiego sprzętu. Żadna z tych rzeczy nie jest nagradzana przez prasę architektoniczną tak ochoczo, jak lista programów przekraczająca pięć pozycji. Pytanie, które rzadko pada po opublikowaniu zdjęć: które z tych sześciu punktów jest architektonicznym programem, a które jest opisem rzeczy, jakie zdarzają się na każdym pomoście, jeśli go wybudujesz i nie zamkniesz na klucz?
Rzeka jako pierwszy projektant
Pierwszą i najważniejszą decyzję w tym projekcie podjęła rzeka, nie architekt.
Struktura liniowa uniesiona nad wodą nie może mieć stref w sensie, w jakim ma je budynek na lądzie — nie ma jak wyznaczyć trójkąta między wejściem, ścianą i oknem. Jest jeden kierunek: od brzegu ku wodzie. Efekt? Programy sekwencjonują się same. Pomost cumowniczy musi być przy końcu, gdzie rzeka jest głębsza i łodzie mają podejście. Przestrzeń ceremonii i zgromadzeń ląduje naturalnie gdzieś pośrodku — widok na obie strony, odrobina dystansu od codzienności przybrzeżnej. Codzienna rekreacja zostaje bliżej lądu, gdzie dostęp jest najłatwiejszy.
Żadna z tych decyzji nie wymagała projektu. Każde molo jest linearne, bo łodzie cumują przy krawędzi, nie wokół środka. Logika typologiczna zrobiła to, z czym architekci często walczą latami: zmusiła budynek do jednej czytelnej sekwencji przestrzennej.
To nie jest zarzut. To wyjaśnienie, dlaczego tu nie potrzeba ścianek działowych i dlaczego ich brak jest właściwą odpowiedzią na brief, a nie odważną decyzją projektową. Rzeka napisała pierwszy akapit; HAS Design dopisał resztę.
Co "community hub" znaczy naprawdę
W zachodnim słowniku architektonicznym "community hub" oznacza zazwyczaj budynek z jednym dominującym programem — biblioteka, centrum kultury, sala zebrań — który jest wystarczająco elastyczny, żeby okazjonalnie gościć inne użycia. Przestrzeń zaprojektowana pod jeden cel, z rezerwą na zmianę.
W Pattani "community hub" znaczy odwrotnie: budynek bez żadnego jednego dominującego programu, który pozwala, żeby to użytkownicy narzucali sens przestrzeni w danym momencie. Rano — molo rybackie. Południe — lekcja pod gołym niebem. Wieczór — miejsce spotkań. Lipiec — trasa wyścigów długich łodzi, której rozmiar mierzy się nie metrami kwadratowymi hali, lecz długością rzeki. Budynek nie zmienia funkcji. Zmienia się to, kto na nim jest i po co.
To jest inna kategoria niż "elastyczność". Elastyczność wymaga projektu: przesuwne ściany, wymienne wyposażenie, zasilanie pod każdą ścianę. Wieloznaczność wymaga tylko braku — braku stałego wyposażenia, braku prywatyzacji, braku dominującego programu narzuconego z zewnątrz. Są budynki, które przestają być wieloznaczne, kiedy ktoś wstawi do nich recepcję.
HAS Design nie zaprojektowali wieloznaczności. Zaprojektowali molo, które lokalna społeczność może przejąć na swoje cele — bo nie ma nic, co by w tym przeszkadzało. Ta różnica nie umniejsza projektu, ale zmienia, co jest zasługą architektów: nie genialny program przestrzenny, ale decyzja, żeby programu nie narzucać tam, gdzie wspólnota ma własny.
Ekologiczna kolonizacja: projekt czy post-hoc
Najbardziej interesujące — i najbardziej wątpliwe — twierdzenie projektu dotyczy siedliska. Bambus powyżej lustra wody jest celowo nieimpregnowany, żeby umożliwić zasiedlenie przez glony i mikroorganizmy. Zatopione kamienie pod konstrukcją mają tworzyć dodatkowe powierzchnie dla organizmów wodnych. To — zdaniem HAS Design — szósty program: habitat.
Zaczniemy od faktu: wszystko, co wkłada się do tropikalnej rzeki na dłużej niż miesiąc, zostanie skolonizowane. Bambus, stal, beton, tworzywo sztuczne — biofouling jest regułą, nie wyjątkiem. Decyzja, żeby nie stosować powłok antyfoulingowych na nadziemnych częściach bambusowych, jest prawdziwa — choć powłoki robią wiele rzeczy naraz: chronią przed degradacją biologiczną, przed UV, przed wilgocią. Rezygnacja z nich przyspiesza starzenie materiału, co jest realnym kosztem projektowym. Zatopione kamienie jako dodatkowe powierzchnie siedliskowe — to też prawdziwa decyzja projektowa, nawet jeśli minimalna.
Ale "habitat jako szósty program" w równej lidze z "molem rybackim" i "salą ceremonii religijnych"? To jest post-hoc branding. Każdy nieużytkowany fragment betonowego nasypu nad rzeką Pattani też jest siedliskiem. Sinice na bambusie nie wymagają architektonicznej odpowiedzi — wymagają decyzji o niedziałaniu.
Niedziałanie może być świadomą decyzją projektową i tu jest. Ale "habitat" jako program ma sens tylko wtedy, kiedy jest projektowym wyborem, a nie nieuniknionym skutkiem zaniechania. Submerged stones są bliżej tego progu — to coś, czego nie ma na każdym nabrzeżu. Glony na bambusie to nie.
Który program jest naprawdę dominujący
Budynki wielofunkcyjne prawie zawsze są niejasne w jednym miejscu: nie wiadomo, który program jest dominujący i który musiał z czegoś zrezygnować na rzecz pozostałych. W Pattani odpowiedź jest jasna, nawet jeśli projekt jej nie eksponuje.
Dominującym programem jest molo rybackie — zarówno technicznie, jak i kulturowo. Pattani to miasto rybackie przy granicy z Malezją, w regionie silnie zakorzenionej kultury malejskiej. Port, rzeka i rybołówstwo są centrum ekonomicznym, nie atrakcją. Wymagania techniczne mola — nośność na jednostki pływające, dostęp do głębokiej wody, bezpieczeństwo przy cumowaniu i rozładunku — napisały gabaryty i geometrię całości. Pozostałe pięć programów jest możliwe, bo nie koliduje z podstawowym.
To jest ważne. Nie jest to budynek zaprojektowany na sześć równorzędnych programów. To molo zaprojektowane tak, żeby nie wykluczało pięciu innych aktywności, które społeczność Pattani i tak na nim chciała uprawiać — i robiła to długo przed tym, zanim jakikolwiek architekt się pojawił.
Przy takim kryterium projekt wygląda na sukces. Infrastruktura jest skromna, oparta na lokalnych materiałach, wzniesiona przez lokalnych wykonawców. Bambusowa struktura ponad wodą wytrzyma 10–15 lat przy regularnej konserwacji — to akceptowalny cykl życia dla lekkich elementów organicznych w tropikalnym klimacie i środowisku wodnym, o ile zarządzanie obiektem go uwzględnia. Stal niżej wytrzyma znacznie dłużej. Hybrydowość materiałowa jest tu funkcjonalna, nie estetyczna: każdy materiał robi to, do czego lepiej się nadaje.
Sto czterdzieści osiem metrów kwadratowych
Sześć programów na 148 m² to nie jest osiągnięcie projektowe. To opis miejsca, które pozwala się używać na sześć sposobów bez utrudniania żadnego z nich. Różnica jest istotna.
W projektowaniu przestrzeni publicznej "nieinterferowalność" jest niedoceniana. Większość infrastruktury jest nadokreślona: ta ławka jest do siedzenia, ten plac jest na rynek, to molo jest do cumowania i nie ma być po nim spacerować wieczorami. Nadokreślenie wychodzi od projektanta lub od klienta, który wpisuje do programu tylko to, za co gotów jest zapłacić.
Pattani Community Hub robi odwrotnie. Projekt powiedział: wiemy, że to jest molo. Wiemy, że molo to za mało dla ludzi, którzy tu żyją. Resztę przeprowadzi rzeka — i społeczność, która z niej żyje.
To uczciwa architektura. Ale sześć programów to lista marketingowa, nie opis tego, co projekt naprawdę osiągnął. Naprawdę osiągnął jedno: infrastrukturę, która nie staje na drodze.